Beïnvloedt 100% vruchtensap ons lichaamsgewicht?

Hoewel de algemene kijk op 100% vruchtensap doorgaans positief is, zijn enkele gezondheidsinstanties bezorgd over de mogelijke impact op het lichaamsgewicht – rekening houdend met het suikergehalte van vruchtensap en het risico op overconsumptie. Wij onderzoeken alvast of deze bezorgdheid gegrond is en al dan niet steunt op wetenschappelijk bewijs. 

Consumptie van 100% vruchtensap

Europese kinderen en adolescenten drinken dagelijks gemiddeld 1455 ml 'vocht' en het grootste deel daarvan bestaat uit water. Dranken leveren gemiddeld 1609 kJ (385 kcal). Ongeveer 30% daarvan is afkomstig uit met suiker gezoete dranken, 21% uit met suiker gezoete melk en 18% uit vruchtensap. 

Voor België leren we uit de Voedselconsumptiepeiling (2014) dat de Belgische bevolking (3-64 jaar) gemiddeld 1,17 liter water of niet-gesuikerde dranken per dag dronk. Bijgevolg bevindt 73% van de bevolking zich onder de aanbeveling van de actieve voedingsdriehoek. Dit loopt op tot meer dan 90% bij de 6 tot 17 jarigen ! Van de 3 tot 64 jarigen consumeert slechts 16,8% dagelijks fruit- of groentesap. 43,6% gaf aan nooit fruit- of groentesap te drinken. De kinderen consumeren het minst frequent dagelijks fruit- of groentesap: 5,4% van de 3-5 jarigen en 6,4% van de 6-9 jarigen.

Volgens de huidige sectorinformatie bedraagt de gemiddelde consumptie van 100% vruchtensap slechts 35 ml/dag in België, wat overeenkomt met 15 kcal/dag of een derde van een portie fruit. 

Deze cijfers alleen al suggereren dat overconsumptie geen reëel risico is in onze contreien. Zelfs als de dagelijkse inname zou oplopen tot 150 ml – de hoeveelheid die overeenkomt met één portie fruit in sommige Europese landen – zou de dagelijkse inname van energie uit 100% vruchtensap nog altijd maar 62 kcal of 3% van de referentie-inname bedragen (2000 kcal).  

Beïnvloedt vruchtensap het lichaamsgewicht van volwassenen? 

Aangezien dit vraagstuk vaak wordt bekeken vanuit een andere invalshoek, zijn de bevindingen inconsistent. Studies maken vaak geen onderscheid tussen 100% vruchtensap en sap met toegevoegde suikers of siroop. Daar komt nog bij dat de meeste studies hun resultaten aftoetsen aan de consumptie van met suiker gezoete frisdranken.  Slechts weinig studies zoomden specifiek in op de impact van 100% vruchtensap op het lichaamsgewicht, en de literatuur wordt gedomineerd door observatiegegevens waarmee geen oorzakelijk verband kan worden vastgesteld. 

De resultaten van deze studies variëren van een positieve correlatie tussen een gewichtstoename bij volwassenen – zij het niet klinisch significant – en de consumptie van 100% vruchtensap, tot een omgekeerde associatie tussen de BMI, de tailleomtrek en de consumptie van 100% vruchtensap. Beide secundaire analyses hadden betrekking op de Amerikaanse bevolking. Een grootschalige Europese cohortstudie rapporteerde op haar beurt geen associatie tussen de gecombineerde consumptie van 100% vruchtensap en fruitnectar en de BMI. De Food4Me-enquête bij Europese volwassenen in zeven verschillende landen leverde min of meer dezelfde bevindingen op.  

Dit verwarrende beeld is naar alle waarschijnlijkheid het gevolg van de aard van de epidemiologie, die erg gevoelig is voor interferentie met ander eet- en drinkgedrag. De consumptie van vruchtensap wordt immers over het algemeen statistisch geassocieerd met gezond gedrag, zoals een beperkte consumptie van alcohol, niet roken en meer lichaamsbeweging. Op voorwaarde dat de consumptie van vruchtensap matig blijft en kadert in een evenwichtig eetpatroon, lijkt er erg weinig wetenschappelijk bewijs te zijn voor een verhoogd risico op obesitas. De weinige beschikbare gerandomiseerde klinische studies met controlegroep tonen doorgaans geen impact op de gewichtscontrole, zelfs niet bij een consumptie tot wel 500 ml/dag. 

De auteurs van een recente review over citrusvruchtensap concludeerden dat "de toevoeging van sinaasappel- of pompelmoessap aan een gewoon of studiegerelateerd dieet volgens klinische interventiestudies niet leidt tot een gewichtsverandering, wat compensatie door andere dieetkeuzes doet vermoeden." 

Een gerandomiseerde klinische studie met controlegroep uit 2017, waarbij de deelnemers gedurende 12 weken hun calorie-inname in de gaten hielden en dagelijks 500 ml sinaasappelsap dronken, kwam tot min of meer dezelfde conclusie.  

Het suikergehalte van 100% vruchtensap wordt steevast met argusogen bekeken in de discussie rond gewichtstoename of het risico op obesitas. Deze suikers zijn echter rechtstreeks afkomstig van het fruit waaruit het sap werd geperst: het is immers bij wet verboden om suiker toe te voegen aan 100% vruchtensap. Naar aanleiding van een substantiële systematische review concludeerde een team van onderzoekers, aangesteld door de WGO, dat overtollige calorieën en niet zozeer suikers nefast zijn voor een gewichtstoename. Op voorwaarde dat de energie-inname in evenwicht is met het verbruik, verhogen de suikers uit vruchtensap dan ook geenszins het risico op een overmatige gewichtstoename.  

Consumptie van vruchtensap en gewicht bij kinderen  

De gegevens van 12 van de 19 studies die beschikbaar zijn in de literatuur, slaagden er niet in om een significante correlatie aan te tonen tussen de gewoonlijke consumptie van vruchtensap en de BMI of gewichtsschommelingen door de tijd heen. 

Drie studies rapporteerden een statistisch relevante daling van het risico op overgewicht en obesitas bij een stijging van de consumptie van 100% vruchtensap. Drie andere studies rapporteerden dan weer een significante correlatie tussen de consumptie van vruchtensap en een gewichtstoename. Het consumptieniveau in deze studies lag echter bijzonder hoog en omvatte ook andere dranken dan 100% vruchtensap (bv. aangelengd vruchtensap, siroop, gearomatiseerd bronwater en sportdrank). Eén studie toonde aan dat een hogere consumptie van vruchtensap alleen gepaard ging met nog meer risico op een gewichtstoename bij kinderen die al te kampen hadden met overgewicht of die er aanleg voor hadden.  Het frequenter aanbieden van vers fruit ging daarentegen samen met een lagere gewichtstoename. 

Een systematische review uit 2016 bevestigde deze bevinding en rapporteerde dat 22 studies bij kinderen en adolescenten geen enkele significante associatie aan het licht brachten tussen de consumptie van 100% vruchtensap en overgewicht/adipositas na een gecontroleerde energie-inname. Een meta-analyse van 8 prospectieve studies uit 2017 met meer dan 34.000 kinderen vond geen enkele statistische of klinische associatie tussen de consumptie van 100% vruchtensap en de BMI.  

Het effect van voorladen met 100% vruchtensap 

Vergelijkend onderzoek naar het effect van voorladen met fruit of vruchtensap toonde aan dat een vloeibare voorlading leidt tot een hogere inname bij de eerstvolgende maaltijd. In sommige gevallen was dit verschil echter niet statistisch significant, en soms werd er zelfs helemaal geen verschil vastgesteld tussen vaste stoffen en vloeistoffen. De neiging tot overgewicht/obesitas bij kinderen in het bijzonder zou dan ook vooral te wijten zijn aan het feit dat een voorlading met calorische dranken (inclusief vruchtensap) onvoldoende wordt gecompenseerd door een lagere energie-inname bij de eerstvolgende maaltijd. 

Het voorlaadeffect was echter vergelijkbaar met vruchtensap en yoghurt waaraan stukjes fruit werden toegevoegd. Bij zwaarlijvige kinderen bleek de energie-inname bij de eerstvolgende maaltijd ongeveer 15% lager te liggen na de consumptie van een voorlading op basis van magere melk of appelsap ten opzichte van een voorlading met water alleen.  

Effect op het verzadigingsgevoel 

Bij soortgelijke voedingsmiddelen ligt de energie-inname bij de eerstvolgende maaltijd na een vaste voorlading vaak lager dan bij een vloeibare voorlading. Eén studie stelde vast dat een voorlading met appelschijfjes of appelmoes de hoeveelheid geconsumeerde energie achteraf sterker deed dalen dan een voorlading met appelsap. Enkele studies toonden ook aan dat met vezels verrijkte vruchtensappen sneller een verzadigd gevoel geven. Ongeacht het type voorlading (vast, semivast, vloeibaar) lijkt de bijbehorende energie-inname te worden gecompenseerd door een lagere energie-inname bij de eerstvolgende maaltijd. 


Conclusie 
Ondanks de heersende bezorgdheid is er in Europa geen sprake van een overconsumptie van 100% vruchtensap. Zelfs een verhoging van de inname tot gemiddeld 150 ml/dag zou slechts een minieme impact hebben op de energie-inname. 
Observatieresultaten over de impact van 100% vruchtensap op overgewicht/obesitas bij volwassenen zijn zeldzaam en leveren gemengde conclusies op. Veel van deze studies combineren 100% vruchtensap echter met suikerhoudende dranken, wat een vals beeld geeft. 
Gerandomiseerde klinische studies met controlegroep suggereren dat puur citrusvruchtensap geen impact heeft op het lichaamsgewicht, zelfs niet bij een inname van tot wel 500 ml/dag gedurende 12 weken. 
Studies bij kinderen en adolescenten tonen doorgaans aan dat er geen associatie bestaat tussen de consumptie van vruchtensap en het risico op overgewicht/obesitas.

Referenties

[1] Duffey KJ et al. (2012)

Beverage consumption among European adolescents in the HELENA Study. Eur J Clin Nutr 66: 244–252

[2] AIJN (2016) Liquid Fruit Market Report

European Fruit Juice Association market report, a concise and current snapshot of our industry. Brussels 2016

[3] Mozaffarian D et al. (2011)

Changes in diet and lifestyle and long-term weight gain in women and men. N Engl J Med 364: 2392–2404

[4] Auerbach BJ et al. (2018)

Association of 100% fruit juice consumption and 3-year weight change among postmenopausal women in the Women’s Health Initiative. Prev Med 109: 8-10

[5] Pereira MA & Fulgoni VL (2010)

Consumption of 100% fruit juice and risk of obesity and metabolic syndrome: Findings from the national health and nutrition examination survey 1999–2004. J Am Coll Nutr 29: 625–629

[6] InterAct Consortium (2013)

 Consumption of sweet beverages and type 2 diabetes incidence in European adults: Results from EPIC-InterAct. Diabetologia 56: 1520–1530

[7] Celis-Morales C et al. (2017)

Correlates of overall and central obesity in adults from seven European countries: findings from the Food4Me Study

[8] Rampersaud GC & Valim MF (2017)

100% citrus juice: Nutritional contribution, dietary benefits, and association with anthropometric measures. Crit Rev Food Sci Nutr 57: 129-140

[9] Ribeiro C et al. (2017)

Orange juice allied to a reduced-calorie diet results in weight loss and ameliorates obesity-related biomarkers: A randomized controlled trial. Nutrition 38: 13–19

[10] Te Morenga L et al. (2013)

Dietary sugars and body weight: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials and cohort studies. Br Med J 346: e7492

[11] Faith MS et al. (2006)

Fruit juice intake predicts increased adiposity gain in children from low-income families: weight status-by-environment interaction. Pediatrics 118: 2066-2075

[12] Crowe-White K et al. (2016)

Impact of 100% fruit juice consumption on diet and weight status of children: an evidence-based review. Crit Rev Food Sci Nutr 56: 871–884

[13] Auerbach BJ et al. (2017)

Fruit juice and change in BMI: a meta-analysis. Pediatrics 139: pii e20162454

[14] Mourao DM et al. (2007)

Effects of food form on appetite and energy intake in lean and obese young adults. Int J Obesity 31: 1688-95

[15] Mattes R (2005)

Soup and Satiety. Physiol Behav 83: 739-47

[16] Almiron-Roig E et al. (2004)

No difference in satiety or in subsequent energy intakes between a beverage and a solid food. Physiol Behav 82: 671-7

[17] Tsuchiya A et al. (2006)

Higher satiety ratings following yogurt consumption relative to fruit drink and dairy fruit drink. JADA 106: 550-7

[18] Mehrabani S et al. (2016)

Effects of low-fat milk consumption at breakfast on satiety and short-term energy intake in 10- to 12-year-old obese boys. Eur J Nutr 55: 1389-96

[19] Flood-Obbagy JE & Rolls BJ (2009)

The effect of fruit in different forms on energy intake and satiety at a meal. Appetite 52: 416-22

[20] Dong H et al. (2016)

Orange pomace fibre increases a composite scoring of subjective ratings of hunger and fullness in healthy adults. Appetite 107: 478-485

[21] Paquin J et al. (2013)

Effects of juices enriched with xanthan and β-glucan on the glycemic response and satiety of healthy men. Appl Physiol Nutr Metab 38: 410-414